Tương truyền, vào thời Hùng Vương thứ 18, vua Hùng Duệ Vương trị vì đất nước. Ở vùng đất trong bãi bồi cửa sông Lâu xưa, thuộc trang Phú Dương có một cô gái mồ côi cả cha lẫn mẹ, thường mò cua bắt ốc ven sông, được vợ chồng một cư dân vùng bãi ngoài nhận về làm con nuôi. Trong một lần về thăm quê cũ, Cô gái ra sông Lâu tắm bỗng mây nổi sóng cồn, bất ngờ một con Giao Long cuốn lấy nàng, sau đó nàng mang thai, trong một đêm mưa to, gió lớn nàng sinh ra một cái bọc. Quá kinh hãi, nàng ôm cái bọc đó thả xuống dòng sông Lâu để con “về với cha” vậy. Cũng đêm đó có một ông lão kéo vó bên sông, ông ta cố chuyển chỗ nhiều lần mà cái bọc vẫn cứ trôi vào vó. Cuối cùng ông ta vớt bọc lên và lấy dao rạch bọc, trong bọc chui ra 3 Hoàng xà. Trong ánh hào quang tỏa ra chói lọi, Hoàng xà lớn bơi thẳng vào bờ rồi biến mất trong cái giếng tự nhiên rồi mất tích trong đó, Khi Hoàng xà lớn bơi lên bờ, thì hai Hoàng xà nhỏ xuôi theo dòng bơi về phía biển. Đó chính là hai nguời em cùng bọc với Đức vua Bát Hải, hiện có đền thờ ở ấp Thái bình cửa Thần Phù nay thuộc huyện Nga Sơn (cũ).

Khi Hoàng xà lớn chui vào giếng nuớc để ẩn thân, thì giữa đêm đó sấm sét gió mua nổi lên, dân trong vùng nghe thấy tiếng dội vang khắp không trung: “Ta là Thái tử Long Cung, trời sai ta xuống nước Nam đánh giặc”.

Giữa lúc xã tắc thanh bình, thì giặc phuơng Bắc tràn xuống xâm lăng bờ cõi nuớc Nam. Thế lực của giặc rất mạnh, quan quân ta thua trận rút lui dần từng buớc. Truớc tình thế đó, Hùng Vuơng lập đàn cầu, đuợc Thiên đình ứng báo: Tại vùng bãi trong cửa sông Lâu, có kỳ nhân có thể đánh tan Thủy tặc. Vua sai sứ giả về tìm, đuợc dân làng đua đến bên giếng. Hoàng xà hiện lên nhận chỉ dụ, hóa thành một chàng trai lực luỡng tuấn tú. Xin hẹn trong 10 ngày, triệu hai em, tuyển đủ 10 tuớng giỏi, chiêu mộ quân sĩ đánh tan giặc trên cả tám cửa biển. Đất nước trở lại thanh bình, Vua Hùng Duệ Vương phong cho Thần Hoàng Xà là Vĩnh Công Đại Vương và lưu lại lo việc triều chính. Nhưng Vĩnh Công xin được ở lại trang Phú Dương để dạy dân khai hoang, rửa mặn trồng lúa, thả lưới, đánh chài, trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải và cùng với các tướng lĩnh trấn giữ tám cửa biển nước Nam. Một hôm bỗng trời đất tối sầm, sấm chớp dữ dội, lát sau, trời quang mây tạnh, chỉ còn lại xiêm áo của Vĩnh Công, hôm ấy là ngày 24 tháng 8 năm Mậu Thìn... Dân làng dâng biểu về kinh, Hùng Duệ Vương thuơng xót, ban phong: Vĩnh Công Đại Vương Bát Hải Long Vương.

Đền thờ Bát Hải Long Vương được dựng từ xa xưa trên đất làng Phú Dương. Tư liệu địa bạ triều Nguyễn (niên hiệu Minh Mệnh năm thứ 13 – 1832) cho thấy Đền khi ấy đã là công trình lớn, tọa lạc trên khu đất 5 sào tại xứ Bái Miếu, trở thành trung tâm tín ngưỡng trong vùng.

Khoảng những năm 60 của thế kỷ trước, do chiến tranh và thiên tai tàn phá đền thờ đã trở thành phế tích. Trải qua gần nửa thế kỷ, đến năm 2006, Nhân dân trong vùng đã đóng góp tiền của phục dựng, tôn tạo lại ngôi đền để hương khói phụng thờ. Theo các cụ cao niên trong làng, đền thờ Bát Hải Long Vương xưa được xây dựng theo kiến trúc kiểu chữ Đinh (J), gồm tiền tế và hậu cung. Năm 2009, đền Bát Hải Long Vương được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.

Nhờ sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền, sự công đức của các doanh nghiệp, nhà hảo tâm và sự đóng góp của bà con nhân dân, Đền đã được phục dựng khang trang, hồ Đền và cảnh quan được cải tạo xanh, sạch, đẹp, trở thành điểm đến linh thiêng, gắn kết cộng đồng. Hằng năm, vào ngày 23 và 24/8 âm lịch, Nhân dân nô nức tổ chức Lễ hội đền Bát Hải Long Vương. Lễ hội diễn ra với các hoạt động tín ngưỡng, văn hóa – văn nghệ đặc sắc, mang đậm sắc thái truyền thống, các hoạt động thể dục - thể thao quần chúng như: Lễ dâng hương, nghi lễ tế thần, múa lân mở hội, trang trí thuyền rồng, hạ thủy thuyền rồng, trò chơi đi cầu phao, trò chơi đập niêu đất, hội diễn văn nghệ...

Lễ hội không chỉ là dịp để Nhân dân tưởng nhớ các bậc tiền nhân, giáo dục đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, mà còn là cơ hội để thế hệ hôm nay vừa gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống, vừa tiếp thu tinh hoa của thời đại mới, tạo nên một đời sống văn hóa phong phú, lành mạnh. Qua đó, khơi dậy tinh thần đoàn kết, hun đúc ý thức xây dựng nếp sống văn minh đô thị và làm rạng rỡ thêm bản sắc văn hóa địa phương.

Đền thờ Bát Hải Long Vương và lễ hội hằng năm không chỉ là niềm tự hào của Nhân dân phường Quang Trung mà còn là di sản văn hoá của Thanh Hóa nói riêng và cả nước nói chung. Việc bảo tồn, phát huy giá trị của di tích gắn liền với trách nhiệm và tình yêu Quê hương của mỗi người dân.

         Thanh Dung

* Bài viết sử dụng một số tư liệu của Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Bảo tồn DSVH Thanh Hóa